THE NOBLE STAG

CON HƯƠU CAO THƯỢNG

     Once when Brahmadatta was King of Banaras, there lived a mighty stag in the forest near the city. Now the king was very fond of hunting and considered that no man was better than him at the chase.

     One day he went hunting and told the courtiers who had accompanied him, “No one is to allow a single deer to escape. Otherwise he will be severely punished.”

     Naturally the courtiers did not wish to arouse the king's anger, so they decided amongst themselves, “If we see a deer, we must somehow drive it to the place where the king is standing.”

     The king stood at the end of a path, and the courtiers surrounded a thicket and beat the ground with sticks and cudgels. The stag was in this thicket and hearing the noise made by the courtiers, he rushed around looking for a way of escape. But the courtiers stood firm, their bows and arrows ready, and there was no gap in their ranks. The stag saw the king standing alone at the end of the path and realised that this was his only chance of escape. Eyes glaring, he charged straight at the king. Dazzled for a moment, the king quickly shot an arrow at the stag and missed.

     Now the deer is a very clever animal, and usually manages to avoid arrows. When the shafts come straight, the deer stands still and lets them pass. If the arrow is shot from behind, the deer runs swiftly and out-distances it.If the arrow falls from above, the deer bends its back so that the shaft misses; if the arrow comes from the side, the deer swerves to avoid it. If the arrow is aimed at the belly, the deer rolls over. When the arrow has passed, the deer jumps to its feet, and runs away as swift as a cloud scattered by the wind.

     When the king saw the stag roll over on the ground, he thought it was wounded and shouted aloud in triumph. But up jumped the stag and was off past the circle of men. Seeing the stag flee into the forest, the courtiers called out to one another, “Whose post did the stag make for?”  

     “The king's.”  

     “But the king is shouting that he has hit it.”  

     “What has he hit?”  

     “The king has missed I tell you. He has only hit the ground:”  

     The courtiers all started laughing and making fun of the king's poor marksmanship. “These fellows are mocking me,” thought the king angrily.  “They don't know what I am capable of.”  

     Sword in hand, he set off on foot at full speed crying out, “I am off to catch the stag.”

     He managed to keep the stag in sight, and chased him for two leagues. The stag plunged into the depths of the forest and the king still followed him.

     On the stag's path was a deep hole where a tree had rotted away. It was full of water and covered with slime and weeds. The stag smelt the water and seeing that it was a pit, went round it. But the king went straight on and fell into the water. No longer hearing the sound of the king's footsteps, the stag looked back and did not see him. He realised that the king must have fallen into the pit and went back to have a look. He saw the king struggling for his life in the deep, foul-smelling water, adn moved with pity thought, “I can't let the king drown before my eyes.”

 So in spite of the fact that the king had chased him with the intention of killing him, the noble stag called out, “Don't be afraid, O king. I will save you. Have courage for a little longer.”

     The stag knelt down and grasped a rock with his hind feet. With a mighty effort he lowered his body into the pit. The king clutched the stag around the neck and the powerful animal levered himself and the king back onto the ground. The stag put the king on his back and took him through the forest not far from where the courtiers were waiting. In deep gratitude, the king did not wish to leave the stag and said to him, “Great king of the stags, come with me to Banaras. It is a magnificent city that spreads over twelve leagues. I will give you lordship over the city and you can rule my people.”

“Great king, I am an animal, and I neither need nor want a kingdom. If you wish to remember me, rule your people well and teach them to lead virtuous lives.”

     Saying this the great stag turned away and disappeared into the depths of the forest. The king stared after him, tears in his eyes, then slowly made his way back to his anxious courtiers. When he returned to Banaras, he had heralds proclaim throughout the city, “From this day forward, let all my subjects lead lives of goodness and virtue.”

     But the king told no one of how the stag had saved his life. In the evening, after eating choice food, he went to sleep on his brocade couch. At daybreak he woke up, and sitting cross-egged on his couch, chanted a hymn praising the virtues of the stag. He concluded, “A wise man though overcome by pain, can always hope for happiness. Wise men often feel both joy and sorrow, but they do not allow their emotions to overcome them. What a man wishes for, does not always take place. What he does not want, sometimes occurs. A man's happiness does not depend on his thoughts alone.”

     As the king was chanting this hymn, the sun rose. His priest had come early to enquire after the king's welfare, and as he stood outside the door, he heard the words of the hymn and thought to himself, “Yesterday the king went hunting. He must have aimed at a stag and missed. Doubtless the courtiers made fun of him, and the king must have decided to catch and kill the victim himself. He obviously chased the stag and on the way fell into a pit. Despite the king's determination to kill him, the noble stag rescued him. I think this is why the king is chanting such a hymn.”

      Thus the priest heard every word of the hymn, and what had happened to the king on the previous day, became as clear to him as a face reflected in a well-polished mirror. He knocked at the door.  

     “Who is it?” called out the king.  

     “It is I, my lord, your priest.”

     “Come in,” said the king and opened the door.

     The priest entered the King's chamber and said, “Great king, I know what happened to you in the forest yesterday. You chased a stag and you fell into a pit. Leaning on a rock the stag pulled you out of the pit, and thus saved your life.”

     “How can this be?” thought the king, amazed. “This man did not go hunting with me yesterday, and yet he knows exactly what took place. Is he a magician?” So he asked the priest, “Priest, you were not with me yesterday. How do you know what happened between me and the stag? You seem to have super-human powers. Are you a magician?”. “I am no magician, great king. I neither saw nor heard anything yesterday. But I was standing outside your door when you sang the hymn in praise of the noble stag, and that is how I knew what took place yesterday.”

     The king was delighted with the priest's wisdom, and gave him a rich reward. From then onwards the king led a pious life, and regularly gave alms to the poor of his kingdom. His subjects also followed the example of their king, and devoted their lives to performing good deeds. When they died they went straight to heaven.

     One day Sakka, (12) the king of the gods, was sitting on his throne in heaven, and he began to wonder where all the new sons and daughters of the gods had come from. Thinking the matter over, he remembered how King Brahmadatta had been rescued by a stag from a pit, and how he and his subjects had led virtuous lives thereafter. These subjects had gone to heaven and were the new sons and daughters of the gods. Sakka resolved to test the king's virtue, and making himself invisible, came down to earth.

     That morning the king had gone to the park with his priest to practise shooting at a target. He held his bow and arrow ready, when Sakka by his supernatural powers made the stag appear between the king and the target. At once the king lowered his bow. Then Sakka made the priest speak in this manner, “Great king, your arrow can kill the most powerful animal. Why don't you shoot? Let your arrow fly and kill the stag. His meat is worthy of being tasted by a monarch like you.” The king replied, “I know that as well as you, priest. Stag's meat is delicious in flavour and well worth eating by warriors such as myself. But this stag once did me an unforgettable service, and therefore I will not kill him.”  

     “Great king, this is no stag, but a giant. You are the king of

men. Kill him and you shall become the king of gods. But if you hesitate to kill the stag because he once befriended you, then you, your queen and your children, will descend to the cold river of death, and live with Yama (13) the dread king of the underworld.”

     “So be it. Send me, my wives, my children and all my friends and comrades to death's river and death's king. But I will never commit this foul deed, and this stag will never die by my hand. Once in a forest this very stag saved me from death. How can I possibly kill him?” '

     Then Sakka appeared in his own form before the king and said, “May you live long, true and faithful friend. Rule your people wisely and justly. When you come to heaven you shall reign among the gods. You are possessed of great powers. Play your part well on earth and heaven will be your final reward. I came to earth only to test you, great king, and I have found you worthy of my trust. Continue to care for your subjects and all strangers in your kingdom.”

     Saying this, Sakka vanished in a cloud of mist and returned to his throne in heaven.

     Ngày xưa, vào thời vua Bờ-Ra–Ma–Ðát (Brahmadatta) có một con hươu lớn sống trong rừng, gần thành phố Ba La Nại (Banaras). Bấy giờ nhà vua thích săn bắn và nghĩ rằng không ai tài hơn ông ta trong việc này.

     Một hôm, nhà vua đi săn và nói với quần thần theo hầu rằng: “Cấm không cho ai được để một con hươu nào chạy thoát. Nếu không người đó sẽ bị trừng phạt”.

     Quân lính vì không muốn làm cho đức vua tức giận, nên họ đã bàn định với nhau là: “Nếu gặp thấy con hươu nào, thì bằng mọi cách phải xua đuổi cho nó chạy đến nơi nhà vua đang đứng”.

     Nhà vua đứng ở cuối đường, và các triều thần bao vây một khu rừng dùng gậy gộc đập trên mặt đất. Con hươu đang ở trong lùm cây, nghe tiếng quân lính làm ồn ào, nó chạy ra nhìn quanh để tìm đường thoát thân. Nhưng các quần thần đứng ngăn chận một cách kiên cố, với cung tên sẵn sàng, và không để sót một kẻ hở nào trong hàng ngũ bao vây của họ. Con hươu thấy nhà vua đang đứng một mình nơi cuối đường, và nhận biết rằng đây là cơ hội duy nhất để nó chạy thoát. Con hươu, mắt long lanh chăm chú nhìn vào đức vua. Thoáng chốc nhà vua bắn nhanh một phát vào con hươu, nhưng không trúng.

     Lúc ấy con hươu rất tinh khôn và luôn tìm cách tránh né mũi tên. Khi mũi tên bắn thẳng, nó đứng yên để mũi tên đi qua. Nếu mũi tên bắn từ phía sau, hươu chạy nhanh và lánh ra xa. Nếu tên rơi từ trên xuống, hươu cúi lưng để mũi tên không trúng nếu mũi tên bắn bên hông, hươu lách mau để tránh. Nếu mũi tên nhắm vào bụng, hươu nằm lăn ra. Khi mũi tên đi tới, hươu nhảy và chạy rất nhanh như gió thổi mây tan.

     Khi thấy hươu nằm lăn dưới đất, nhà vua tưởng nó bị thương nên reo hò đắc thắng. Nhưng hươu nhảy lên và chạy thoát ra khỏi vòng vây của mọi người. Nhìn thấy hươu phóng chạy vào rừng, các quan triều thần kêu gọi hỏi nhau: “Ai nhắm bắn hươu vậy?”.

     “Hoàng Thượng”  

     “Nhưng nhà vua reo mừng bảo ông ta đã bắn trúng nó”.  

     "Ðức vua bắn trúng gì đâu?”  

     “Tôi nói cho quý vị biết hoàng thượng đã bắn trật. Ông ta chỉ bắn trúng mặt đất”.  

     Các quần thần bắt đầu phá lên cười và chế nhạo về khả năng bắn tồi của đức vua. Nhà vua giận dữ nghĩ rằng: “Mấy người này nhạo báng mình. Họ không biết khả năng của ta hay sao”.  

     Ðức vua, tay cầm gươm vụt chạy hết tốc lực, vừa la: “Trẫm phải bắt cho được con hươu này”.

     Nhà vua đã tìm thấy con hươu và rượt đuổi theo nó xa đến hai dặm. Con hươu chạy trốn sâu vào trong rừng và đức vua vẫn chạy theo nó.

     Trên đường hươu chạy ngang qua có một lỗ hủng sâu, nơi ấy có một cái cây mọc đã hư mục. Dưới hố tràn ngập nước, xung quanh bao phủ đầy bùn và cỏ dại. Con hươu ngửi mùi có nước, biết rằng nơi ấy là cái hố nên đã chạy vòng qua ngả khác. Nhưng đức vua chạy thẳng và bị rơi xuống nước. Khi không nghe tiếng chân chạy theo của nhà vua, hươu quay nhìn phía sau và chẳng thấy ông ta đâu cả. Hươu nghĩ rằng đức vua chắc đã bị ngã rớt xuống hố, nên đi lui lại để xem thử ra sao. Hươu trông thấy nhà vua đang nỗ lực cứu mạng sống của mình bằng cách cố ngoai lên khỏi hồ nước sâu, nồng nặc mùi hôi thối và nó có ý nghĩ thương hại: “Ta không thể để cho nhà vua chết đuối trước mắt ta”. 

     Cho nên mặc dù hươu biết nhà vua rượt đuổi theo với ý định bắt giết nó, nhưng con hươu cao thượng đã nói lớn: “Xin hoàng thượng đừng lo sợ. Tôi sẽ cứu Ngài. Hãy can đảm chờ giây lát nữa”.

     Con hươu cúi xuống và dùng chân sau của nó để ôm lấy tảng đá. Với mọi cố gắng, hươu hạ thấp mình lòn vào dưới hố. Nhà vua bám chặt quanh lưng hươu, và con vật mạnh khỏe này tự nâng mình đưa nhà vua trở lên mặt đất. Xong, hươu đặt đức vua trên lưng và mang ông ta đến khu rừng không xa nơi các triều thần của nhà vua đang đứng chờ. Với lòng tri ân sâu xa, đức vua không muốn rời con hươu, và bảo với nó rằng: “Này vị đại vương của loài hươu, hãy cùng với tôi về thành Ba La Nại (Banaras). Ðó là một kinh thành to lớn dài rộng hơn mười hai dặm. Ta sẽ ban cấp cho ngươi quyền làm lãnh chúa đất nứơc và ngươi có thể cai trị thần dân của xứ ta”.  

     “Tâu đại vương, tôi chỉ là một con vật, tôi thấy không cần thiết và cũng không muốn có vương quốc. Nếu bệ hạ có lòng nghĩ nhớ đến tôi, xin Ngài nên cai trị toàn hảo dân chúng trong nước và giáo huấn cho họ sống theo con đường đạo đức”.

     Nói xong, con hươu đại lượng này bỏ đi và biến mất chạy vào rừng sâu. Nhà vua mắt đầy lệ nhìn theo nó và chậm rãi tìm đường trở ra nơi các quần thần đang lo lắng đợi chờ. Khi về đến thành Ba La Nại, nhà vua liền truyền lệnh công bố khắp nơi trong nứơc: “Từ nay trở đi, rất mong các thần dân của trẫm nên sống cuộc đời lương thiện và nhân đức”.

     Nhưng nhà vua không nói cho ai biết sự việc ông ta đã nhờ con hươu cứu sống ra sao. Tối đến, sau khi dùng bữa ăn thịnh soạn, nhà vua vào ngủ trên long sàng có phủ gấm thêu. Sáng hôm sau, nhà vua thức dậy ngồi kiết già trên giường, tụng niệm tán dương đức độ của con hươu. Tới phần kết, nhà vua đọc: “Người có trí tuệ, dù gặp khổ đau, họ vẫn luôn luôn mong tìm hạnh phúc. Người trí tuệ thường nhận thấy cuộc sống có điều vui lẫn khổ nhưng không để cho những ý tưởng buồn vui đó khống chế họ. Ðiều người ta ước mong có được lại luôn luôn không đến. Ðiều mình chẳng gì ưa thích đôi lúc lại xảy ra. Hạnh phúc của con người không chỉ tùy thuộc nơi ý tưởng của họ”.

     Trong lúc nhà vua đang đọc lời thánh ca trên thì trời đã sáng. Vị đạo sĩ của đức vua đến sớm để vấn an sức khỏe hoàng thượng. Ông ta đứng ngoài cửa, được nghe những lời đức vua đang tán tụng và tự nghĩ rằng: “Hôm qua nhà vua đi săn. Ông nhắm bắn con hươu nhưng không trúng. Các triều thần đi theo chắc hẳn đã chê cười đức vua nên ông ta quyết định phải rượt bắt và giết con mồi cho được. Nhà vua đã săn đuổi con hươu và trên đường đi ông bị rơi xuống hố. Mặc dù biết nhà vua cố tâm sát hại mình, nhưng con hươu cao thượng kia vẫn cứu giúp ông ta. Tôi nghĩ vì vậy mà đức vua đã tụng bài thánh ca ấy”.

     Vị đạo sĩ đã nghe được từng lời của bài tán ca, nên chuyện gì xảy ra cho đức vua ngày hôm trước, ông đều biết rõ như khuôn mặt khi soi vào tấm gương đã được lau chùi kỹ. Ông ta liền gõ cửa.  

     Nhà vua lên tiếng hỏi: “Ai đó?”.  

     “Tâu bệ hạ, dạ thưa hạ thần, vị đạo sĩ của Ngài”.  

     “Xin mời vào”, nhà vua đáp lời và ra mở cửa.

     Ông đạo sĩ bước vào phòng của đức vua và nói: “Tâu đại vương, hạ thần biết rõ mọi điều xảy ra cho hoàng thượng ở trong rừng ngày hôm qua. Bệ hạ săn đuổi con hươu và ngài đã rơi xuống hố. Dựa vào tảng đá, con hươu đã kéo ngài ra khỏi hố, và cứu hoàng thượng thoát chết”.

     Ðức vua kinh ngạc, thầm nghĩ: “Làm sao như vậy được? Lão đạo sĩ này hôm qua không đi săn với ta mà lại biết rõ đúng hết mọi việc đã xảy ra. Phải chăng ông ta là thầy phù thủy?”. Rồi đức vua hỏi nhà đạo sĩ: “Này đạo sĩ, hôm qua nhà ngươi không đi săn với trẫm. Vậy tại sao ngươi lại biết mọi chuyện xảy ra giữa trẫm và con hươu? Phải chăng ngươi có thần thông. Hay đạo sĩ là nhà pháp thuật?”. “Tâu đại vương, hạ thần không phải là nhà ảo thuật. Hạ thần cũng không thấy hoặc nghe biết bất cứ điều gì đã xảy ra ngày hôm qua. Nhưng sáng nay đứng ngoài cửa, hạ thần nghe hoàng thượng tụng bài thánh ca tán dương về con hươu cao thượng, do đó mà hạ thần biết hết mọi việc xảy ra ngày hôm qua”.

     Ðức vua hân hoan về trí tuệ của vị đạo sĩ, và đã ban thưởng cho ông ta nhiều phẩm vật. Từ đó về sau, nhà vua đã sống cuộc đời nhân đức và thường hay bố thí cho những kẻ nghèo khổ trong nứơc. Các thần dân cũng noi gương đức vua và đã dành hết cuộc sống của họ cho những việc hành thiện. Nhờ vậy mà sau khi mạng chung họ được thác sinh lên cõi trời.

     Một hôm, Ðế Thích (Sakka) (12) vua các thần trời đang ngồi trên ngai ở thiên đình, và ông ta ngạc nhiên không rõ những con dân mới nam nữ của các thiên thần từ đâu lại sinh lên cõi Trời này. Ðang suy nghĩ đến vấn đề ấy, Ðế Thích liền sực nhớ lại việc vua Bờ-Ra-Ma-Ðát-Ta nhờ con hươu cứu thoát khỏi hố sâu, rồi sau đó, nhà vua và các thần dân trong nứơc đã biết sống theo cuộc đời đạo đức. Bởi vậy họ được thác sinh lên tiên giới, trở thành những đứa con trai và gái mới của các thiên thần. Ðế Thích dự định muốn thử đức độ của nhà vua nên đã cải dạng biến hình đi xuống trần gian.

     Sáng hôm đó, đức vua cùng với vị đạo sĩ đi vào công viên để tập bắn bia. Lúc nhà vua đang chuẩn bị cung tên sẵn sàng, Ðế Thích dùng phép thần thông làm hiện ra một con hươu đứng giữa đức vua và tấm bia. Nhà vua tức thì hạ thấp cây cung xuống. Vua trời Ðế Thích liền sai khiến vị đạo sĩ nói lời như sau: “Tâu đại vương, mũi tên của ngài có thể sát hại được con vật mạnh nhất. Tại sao hoàng thượng không bắn? Hãy bắn mũi tên của ngài đi để giết con hươu kia. Thịt của nó đáng cho đấng minh quân như ngài thưởng thức”. Nhà vua đáp lời: “Này đạo sĩ, cũng như nhà ngươi, trẫm biết điều đó. Thịt hươu thơm ngon và rất xứng đáng cho người thiện xạ như trẫm thưởng thức. Nhưng con hươu này một lần đã cứu giúp trẩm khiến ta không thể quên ơn được, cho nên trẫm sẽ không sát hại nó”.  

     “Thưa đại vương, đó không phải là con hươu, mà là một nhân vật phi thường. Bệ hạ là vua của loài người. Nhưng giết nó, bệ hạ sẽ trở thành vua của hàng chư thiên. Nếu bệ hạ do dự không giết con hươu vì có lần nó đã cứu giúp bệ hạ, thì bệ hạ, hoàng hậu và con cái của bệ hạ sẽ bị đọa xuống địa ngục lạnh lẽo đến chết để sống với Diêm Vương (Yama) (13), vị vua dưới âm phủ”.

     “Không sao. Hãy gửi trẫm, vợ con, các bằng hữu và quần thần của trẫm xuống dòng sông của tử thần và Diêm Vương. Nhưng trẫm sẽ không bao giờ phạm vào hành động ác độc, và để con hươu bị sát hại do bàn tay của trẫm. Con hươu này đã một lần cứu trẫm thoát chết ở trong rừng. Vậy làm sao trẫm có thể giết hại nó?”.

     Rồi vua trời Ðế Thích hiện ra nguyên hình trước mặt nhà vua và nói:  “Cầu chúc Ngài, người bạn thành thực và chung thủy, mãi được sống lâu. Xin Ngài hãy cai trị dân chúng với sự sáng suốt và công bình. Khi thác sinh lên tiên giới, Ngài sẽ thống trị hàng chư Thiên, và có nhiều quyền lực. Hãy làm các việc lành của Ngài ở thế gian và sau cùng Ngài sẽ được hưởng phước nơi cõi Trời. Thưa đại vương, tôi xuống trần gian để thử lòng nhân đức của Ngài, và nhận thấy Ngài rất xứng đáng cho tôi tin cậy. Hãy tiếp tục chăm sóc các thần dân và khách lạ nơi vương  quốc của Ngài”.

     Nói xong, vua trời Ðế Thích liền biến mất trong đám mây mù và trở về ngai vàng của mình ở thiên đình.